athaikonatriṃśattamaṃ kṣetram |1
asyopapattir aṣṭabhiḥ kṣetrair jñāyate tat prathamakṣtrṃ nirūpyate |
ekā ’bhīṣṭarekhā kāryā | tad upary abhīṣṭaṃ cihnaṃ kāryaṃ | tasmād rekhāparyantam abhīṣṭā rekhā neyāḥ tāsu lambarekhā sā sarvarekhābhyo nyūnā bhavati |
yathā
acihnaṃ
bajarekhā ca kalpitā |
acihnāt
abalambaś ca kṛtaḥ | ayaṃ lambaḥ sarvarekhābho nyūno ’sti |
atropapattiḥ |
acihnāt
ajarekhā kāryā | tatra
abajatribhujaṃ jātam |
abajakoṇaś ca samakoṇo jātaḥ |
ajabakoṇo nyūnakoṇo ’sti |
ababhujaś ca
ajabhujān nyūno ’sti | idam evāsmākam abhīṣṭam ||
atha dvitīyakṣetram |
tatraikasyāṃ rekhāyāṃ yadi lambadvayaṃ samānaṃ bhavati tadā tayor mastakalagnā ’nyā rekhā kāryā | evam atra lambarekhāsaṃpātajanitau koṇau parasparaṃ samānau bhavataḥ |
yathā samānau
alamba
jadalambau
badarekhāyāṃ patitau | tanmastaklagnā
ajarekhā kṛtā | tatra koṇadvayaṃ samutpannam | tatra
baajakoṇa
dajaakoṇau samānau bhaviṣyataḥ | (38)
atropapattiḥ |
adarekhā
bajarekhā ca kāryā | anayor
hacihne saṃ pāto jātaḥ | evaṃ
abadatribhuje
ababhujaḥ
badabhujaḥ
abadakoṇaś ca dvitīyatribhujasya
jadabasya
jadabhuja
dababhuja
jadabakoṇaiḥ samānaḥ |
adabhuja
bajabhujau ca samānau |
adabakoṇa
jabadakoṇāv api samānau jātau | evaṃ
habadatribhuje
hadabakoṇa
habadakoṇau samānau | tarhi
bahabhuja
dahabhujau ca samānau jātau | punaḥ
ahabhuja
jahabhujau ca samānau jātau | tasmād
ahajatribhuje
ahabhujaḥ
hajabhujaś ca samānau jātau | punaḥ
haajakoṇa
hajaakoṇaś caitāv api samānau jātau |
daabakoṇa
bajadakoṇau pūrvaṃ samānau sthitau | tasmāt
baajakoṇa
dajaakoṇau samānau jātāv iti siddam | idam evāsmākam abhīṣṭam ||
atha tṛtīyaṃ kṣetram |
tatraikarekhāyāṃ lambadvayaṃ samānaṃ bhavati tadā tayor mastakalagnānyā rekhā kāryā evaṃ tayor lambarekhānyarekhāsaṃpatajanitau koṇau samakoṇau bhaviṣyataḥ
yathā
dabarekhyāyāṃ
abarekhā
jadarekhā ca lambau jātau |
ajarekhā ca kṛtā | tatra
baajakoṇa
dajaakoṇau samānāv utpannau samakoṇau ca jātau |
kutaḥ |
yadi dvau samakoṇau na bhavataḥ tadobāv adhikakoṇau athavā nyūnakoṇau bhaviṣyataḥ tatra yady adhikakoṇau tadā
acihnāt
ahalambaḥ (39)
ajarekhāyāṃ neyaḥ | ayaṃ lambaḥ
abajadarekhayor antarāle patiṣyati | tadā
ahadakoṇaḥ
abahatribhujasya bahirgataḥ syāt | ayaṃ
abahakoṇād adhiko jātaḥ |
abahakoṇaś ca samakoṇo ’sti | tasmāt
ahadakoṇaḥ adhikakoṇo jātaḥ | punar
hacihnāt
hajhalambao
hadarekāyāṃ neyaḥ | ayaṃ lambaḥ
ahajadarekhayor antarāle patiṣyati | tatra
hajhajakoṇo ’py adhikakoṇo bhaviṣyati | punar
jhacihnāt
jhavalambaḥ
jhajarekhopari kāryaḥ
vacihnāt
vatalambaś ca
vadarekhāyāṃ kāryaḥ | anenaiva prakāreṇānye lambā api kārāḥ |
ajhatacihnebhyo
badarekhāyāṃ niḥsṛtā ete lambāḥ
abajhahatavasaṃjñakā jñeyāḥ | ete pūrvasmād uttarottaram adhikā bhavanti | sarvebhyio nyūnaḥ
abalambaḥ | kutaḥ | yato
abahatribhuje
bakoṇaḥ samakoṇo ’sti |
hakoṇaś ca nyūnakoṇo ’sti |
ababhujaś ca
ahabhujān nyūnaḥ | evaṃ
ahajhatribhuje
aḥ samakoṇo ’sti |
jhaḥ nyūnakoṇaś cāsti |
ahabhujo
hajhabhujān nyūno jātaḥ | evaṃ
hajhabhujo
jhavabhujān nyūno jātaḥ |
jhavabhujo ’pi
vatabhujān nyūnaḥ |
ababhujaḥ
ahabhujān nyūno ’sti |
ahabhujo
hajhān nyūnaḥ | punar
hajhabhujo
jhavabhujān nyūnaḥ | itthaṃ rekhā uttarottaram adhikā bhavanti |
ajarekhāyā
badarekhāyāḥ sakāśād antaraṃ
jadiśy adhikaṃ bhavagti
adiśy antraraṃ nyūnaṃ bhavati | atha ca
dajaakoṇo ’py adhikakoṇo ’sti | evaṃ
ajarekhāyāḥ
badarekhāyāḥ sakāśād antaraṃ
adiśy adhikaṃ bhavati | prathamaṃ sāditaṃ
adiśy antararaṃ svalpam astīty anupapannam | vilakṣaṇatvāt || (40)
yadi ca
ajakoṇau nyūnakoṇau bhavataḥ tadāpi pūrvoktaprakāreṇa lambāḥ kāryāḥ |
ajarekhāyāṃ
bacihnāl lambasyārambhaḥ kāraḥ | ete lambā
abajadarekhāntargatā bhavanti | te ca
abahajhavatasaṃjñā uttarottaraṃ nyūnā eva bhavanti |
ajarekhā
jadiśi
badarekhāyāḥ nikaṭe bhavati
adiśi dūrasthitā ca bhavati | punar
dacihnāl lambāḥ kāryā.| evaṃ pūrvaprakāreṇa
ajarekhā
adiś
badarekhāyā nikaṭe bhavati
jadiśi dūrasthitā ca bhavati | evam ekarekhā ekasyāṃ diśi dūrasthitā bhavati tasyām eva ca nikaṭasthitā bhavatīty anupapannam | vilakṣaṇatvāt | tasmād ubhau
ajakoṇau samakoṇau bhavata iti siddham | edam evāsmākam abhīṣṭam ||
atha caturthakṣetram |
tatra samakoṇasya caturbhujasya parasparasanmukhaṃ bhujadvayaṃ samānaṃ bhavati |
yathā
abajadasamakoṇacaturbhuje
ababhuja
jadabhujau tulyau staḥ | yadi ca samau na stas tadā eko bhujo ’dhikaḥ syāt | sa
jadabhujaḥ kalpitaḥ | atha
dajarekhāyāṃ
abatulyaṃ
dahaṃ pṛtak kāryam |
aharekhā ca kāryā | evaṃ tatra
baahakoṇa
dahaakoṇau samakoṇau bhavataḥ | yato
abahadau lambau samānau staḥ |
baajakoṇa
dajaakoṇau samakoṇau kalpitau | tasmāt
baajakoṇo
baahakoṇaś caitau samānau jātau |
baahakoṇaś ca
baajakoṇasya khaṇḍam asti | idam anupapannam | (41)
evam eva
ajadakoṇaḥ
ajahatribhujāntargataḥ
ahadakoṇaś ca tribhujād bahirgataḥ etāv api samānau syātām | idam apy anupapannam | tasmāt
abajadabhujāv eva samānāv ity upapannam | idam evāsmākam abhīṣṭam ||
atha pañcamaṃ kṣetram |
tatraikarekhāyāṃ lambadvayaṃ kāryam anyā rekhā lambadvaye yathā saṃpātaṃ karoti tathā kāryā tatrotpannaṃ pratilambaṃ koṇacatuṣṭayaṃ tatra lambasyaikadiśy utapannaḥ koṇaḥ dvitīyalambasyānyadiśy utpannena koṇena samaḥ syād evam ekalambasya bahirgatakoṇo svtīyalambasyāntargatakoṇena ca samaḥ punar ekalambasyāntargatakoṇo dvitīyalambasyāntargatakoṇaś cānayor yogaḥ samakoṇadvayena samānaḥ |
yathā
jhadarekhāyāṃ
hajhajadalambau patitau | tatra
abarekhayā saṃpātaḥ kṛtaḥ | punar
vatacihnayor
davatakoṇa
hatavakoṇau samānau staḥ |
avajakoṇo bahiḥstaḥ
atahakoṇo ’ntargataś caitau samānau staḥ
hatavakoṇa
javatakoṇayor yogaḥ samakoṇadvayena samāno ’sti |
atropapattiḥ |
tatra
tajharekhā
vadarekhe yadi same tadā tayoḥ koṇacatuṣṭayaṃ samakoṇam eva syāt | tadāsmākam abhīṣṭasiddhir eva |
yadi
tajharekhā
vadarekhā samānā na bhavati kiṃ tu
vadam adhikaṃ syāt tadā
davarekhāyāṃ
jhatatulyā
dakarekhā pṛthak kāryā |
katarekhā ca kāryā |
kavatulyā
talarekhā pṛtak kāryā |
valarekhā kāryā | evaṃ tatra
valatakasamakoṇaṃ caturbhujaṃ jātam |
valatatribhuje
valabhujo
latabhujo
lakoṇaś ca
vakatakoṇa˛
vatalakoṇaś caitau samānau jātau | evaṃ
tavakakoṇaḥ (42)
avajakoṇena samaḥ |
avajakoṇa
vatahakoṇau samānau | punaḥ
javatakoṇa
avajakoṇayor yogo dvayoḥ samakoṇayoḥ samānaḥ | punaḥ
javatakoṇo
vatahakoṇaś ca etāv api dvayoḥ samakoṇayoḥ samānau jātau | idam evāsmākam abhīṣṭam |
tad evaṃ siddhaṃ yā rekhā lambadvayor madhye ekasmiṃl lambe lambarūpā bhavati sā dvitīye lambe ’pi lambarūpā bhavaty eva ||
atha ṣaṣṭaṃ kṣetram ||
yatra rekhādvayasaṃpātena samutpannakoṇacatuṣṭayaṃ tad yadi samakoṇaṃ na bhavati tadaikarekhoparisthāpitalambo nyūnakoṇadiśi dvitīyarekhayā saṃpātaṃ kariṣyati |
yathā
abarekhā
jadarekhāsaṃpāto
hacihne jātaḥ |
ahajakoṇaś ca nyūnakoṇo jātaḥ |
jahabakoṇo ’dhikakoṇo jātaḥ | tatra
jadarekhāyāṃ
jhavalambo niṣkāśyaḥ | ayaṃ lambaḥ
adiśi
abarekhyāyāṃ saṃpātaṃ kariṣyati |
atropapattiḥ |
aharekhāyāṃ
tacihnaṃ kāryaṃ |
takalambo
jade kāryaḥ | ayaṃ lambo
jhahacihnayor madhye patiṣyati vā
jhacihne patiṣyati vā
jhacihnād bahiḥ patiṣyatīti vicāryam |
yadi
jhahamadhye patati tadā ’nyā rekhā kāryā | tasyā
hakatulyā vibhāgāḥ kārāḥ | tatra yavanto vibhāgā
hajhe bhvanti tebhyo ’dhikā vibhāgāḥ kāryāḥ | te ca
satataśaśachachakhasaṃjñakā bhavanti |
aharekhāyāṃ
hatatulyaṃ
tasaṃ
saaṃ
aphaṃ samānaṃ kāryaṃ | punaḥ
saaphacihnebhyaḥ (43)
salalamba
amalamba
phanalambā
jadarekhāyāṃ kāryāḥ |
tacihnāt
tayalambaḥ
salalambopari kāryaḥ | evam
hatakatribhuje
hatakakoṇaḥ
tasayakoṇaś caitau koṇau samānau | punaḥ
hakatakoṇa
tayasakoṇau samānau |
hatabhujaḥ
tasabhujena samānaḥ
yatalakāv etau bhujau samānau |
lakaḥ
hakaś caitāv api samānau jātau | evaṃ
lamaḥ
manaś caitau samānau jātau | evaṃ
hanasya yāvanto vibhāgāgh parasparaṃ samānā bhavanti
khasavibhāgatulyāś caiva bhavanti | punaḥ
hanarekhā
khasarekhe ca samāne |
khasam adhikaṃ
hajhāt |
hana adhikagm
hajhāt | punaḥ
phanalambo
jhahacihnād bahir jātaḥ |
vajhalambaḥ
phanahatribhujāntarjātaḥ | punaḥ
vajhalambo varddhitaḥ
phanabhuje saṃpātaṃ karoti | punaḥ
abarekhāyāḥ saṃpātaṃ kariṣyati | idam evāsmākam abhīṣṭam ||
punaḥ
takalambo
jhacihne yadā bhaviṣyati tadā
vajhatakāv ekatra bhaviṣyataḥ | tadā saṃpāto ’pi bhaviṣyaty eva | yadi
takalambo
jhahacihnād bahir bhaviṣyati tadā
vajhalambaḥ
takahatribhujāntarbhaviṣyati niyamena ca saṃpātaṃ kariṣyatīti | idam evāsmākam abhīṣṭam ||
atha saptamaṃ kṣetram |
tatra dvayo rekhayos tṛtīyā rekhā saṃpātaṃ yadi karoti tadāntargatau dvau koṇāv ekādikkau dvayos samakoṇayor yadā nyūnau bhavatas tadā rekhādvayaṃ tasyām eva diśi saṃpātaṃ kariṣyati |
yathā
abarekhāyāṃ
jadarekhāyāṃ
hajharekhayā saṃpātaḥ kṛto ’sti | tatra
ahajhakoṇo ’ntargata ekadikkaiko
jajhahakoṇo ’ntargata taddikka eva dvitīyaś caitau dvau koṇau dvayoḥ samakoṇayor nyūnau staḥ | ataḥ
abarekhā
jadarekhāyā
ajadiśi saṃpātaṃ kariṣyati |(44)
atropapattiḥ |
kathitakoṇayor madhye ekaḥ koṇaḥ samakoṇo ’sti vā ’dhikakoṇo ’sti vā nyūnakoṇo ’sti | yady ekaḥ samakoṇas tadā dvitīyo nyūnakoṇaḥ syāt |
tatra rekhādvayaṃ koṇadiśy avaśyaṃ miliṣyati | yady ekakoṇo ’dhikakoṇas sa ca
ahajhakoṇaḥ kalpitaḥ | punaḥ
hacihnāt
abopari
havalambodayaḥ
jhacihnāc ca
abopari
jhatalambodayaḥ kāryaḥ | evaṃ
tajhalamba
havalambayor
hajharekhayā saṃpātaḥ kṛtaḥ | tadā
vahajha koṇa
tajhahakoṇau samānau bhavataḥ |
ahajhakoṇa
hajhakoṇau samakoṇadvayābhyāṃ nyūnau staḥ | punaḥ
ahavakoṇaḥ samakoṇo ’sti | tena
bahajhakoṇa
hajhavakoṇau militau caikasmāt samakoṇān nyūnau bhaviṣyataṇ | tadā
hadajhakoṇo
hajhavakoṇaś caikasmāt samakoṇān nyūnau bhaviṣyataḥ | tadā
hajhatakoṇo
hajhavakoṇaś caikasmāt samakoṇān nyūno jāyag˛| punaḥ
atajhakoṇaḥ samakoṇo ’sti tadā
abarekhā
jadarekhe
ajadiśi miliṣyataḥ |
punar yadi dvau koṇu nyūnau bhavatas tadā
acihnāt
jadarekhopari
havalambodayḥ
jhacihnāt
jadarekhopari
jhahalambaḥ kāryaḥ | tatra
jhajatakoṇo
jhahavakoṇaś caitayor yogaḥ
jajhatakoṇasamo ’sti | punaḥ
ahajhakoṇa
jajhahakoṇayoḥ śodhitau |śeṣaṃ
ahavakoṇo nyūnakoṇo jātaḥ |
javahakoṇaḥ samakoṇaś cāvaśiṣṭo ’sti | tena
avarekhā
jadarekhāyogaḥ
ajadiśi bhaviṣyati | (45)
prakārāntaram |
yadi dvau koṇau
ahajhajajhahasaṃjñau nyūnbau tadā
hacihnāt
hajharekhopari
hakalambodayaḥ | tadā
kahajhakoṇaḥ samakoṇaḥ syāt
hajhajakoṇaś ca nyūnakoṇaḥ syāt | tadā
hakarekhā
jhajarekhayor yogo
jadiśi bhavaiṣyati | punaḥ
haarekhā
jhajarekhayor yogo ’pi
jadiśi bhaviṣyati ||
atha saptamakṣetrasya prakārāntaraṃ aṣṭabhiḥ kṣetrair ucyate |
tatra pañcakṣetrāṇi pūrvoktāny eva jñeyāni | ṣaṣṭam ucyate |
tatra nyūnakoṇasaṃbandhaikabhujasya samānā abhīṣṭā vibhāgāḥ kāryāḥ | tatra cihnāni kāryāṇi | cihnebhyas tatkoṇasaṃbandhidvitīyabhuje lambāḥ kāryāḥ | ete lambā dvitīyabhujasya_pi samānā vibhāgāḥ kariṣyanti |
yathā
baajakoṇo nyūnakoṇo ’sti | tasya
ababhujasya
adadahahajhavibhāgāḥ samānāḥ kṛtāḥ | punaḥ
dahajhacihnebhyo
ajabhujopari
davahatajhayalambā niṣkāsitāḥ | etair lambaiḥ
ajabhujasya
avavatatayasaṃjñā vibhāgāḥ samānāḥ kṛāḥ |
atropapattiḥ |
tatra
hadarekhāyāḥ
dacihnopari
hadakakoṇaḥ
akoṇasamānaḥ kṛtaḥ |
dakarekhayā ca
hatarekhāyāḥ
kacihne saṃpātaḥ kṛtaḥ | punaḥ
adavatribhuje
dakahatribhuje
akoṇo
hadakakoṇena samaḥ |
adavakoṇaś ca
dahabhujena samaḥ | tasmāt
avabhujo
dakabhujena samāno bhvaṣyati | atha
avadakoṇaḥ samakoṇo yady asti
dakahakoṇena tulyo ’py asti tadā
dakahakoṇo ’pi samakoṇo jātaḥ | tena (46)
dakatavasamakoṇacaturbhujaṃ jātam |
dakabhujo
vatabhujena tulyo jātaḥ |
avabhujo ’pi
vatabhujena tulyo jātaḥ | evaṃ
tayabhujaḥ
avabhujena tulyo bhaviṣyati | | idam evāsmākam abhīṣṭam ||
atha saptamaṃ kẹtram |
tataraikakoṇasya bhujadvayāntaś cihnaṃ yadā bhavati tadā taccihnaspṛṣṭā rekhā bhujadvayasamānasaṃlagnā karttuṃ śakyate |
yathā
dacihnaṃ
avajakoṇasya
avavajabhujayor medhye ’sti | tatra
bakendraṃ kṛtvā
badatulyenārddhavyāsena
hadajhacāpaṃ kāryaṃ |
hajharekhā ca kāryā | punag˛
habajhakoṇasya
bavarekhayā vibhāgadvayaṃ kāryam | dvau vibhāgau nyūnakoṇau bhavataḥ |
habavatribhuje
jhabavatribhuje ca
habajo
bavabhujo
habavakoṇo
jhababhujena
bavabhujena
jhabavakoṇena ca samāno | punaḥ
bavahakoṇo
bavajhakoṇaś caitau samānau jātau tenaitau koṇau samakoṇau jātau | punaḥ
bavarekhā
yacihnaparyantaṃ kāryā | iyaṃ rekhā
hadajhacāpe
tacihne saṃpātaṃ kariṣyati |
bavarekhā ca dvyādiguṇatā tathā varddhitā kāryā yathā
bavatarekhayā ’dhikā bhavati | sā rekhā
asasaṃjñā anyatra kalpyā | punaḥ
baabhuje ekādiguṇita
bahatulyāvibhāgāḥ kāryāḥ | te ca
bahahakasaṃjñāḥ kalpitāḥ | punaḥ
hakacihnābhyāṃ
bayarekhopari
havalambaḥ
kalalambaś ca kāryaḥ | etau lambau
bayarekhāyāḥ
bavavalavibhāgau samānau kariṣyataḥ | etau vibhāgau
asavibhāgābhyāṃ samānau jātau | tenaitau militau vibhhāgau
batād adhikau bhaviṣyataḥ | tasmāt
kalalambo
batarekhāyāḥ (47) bahiḥ patiỵati | punaḥ
bajabhujāt
bakatulyaṃ
bamaṃ pṛtak kāryam |
lamarekhā kāryā | evaṃ
bakalatribhuje
bamalatribhuje
kababhujo
balabhujaḥ
kabalakoṇaś ca
mababhujena
balabhujena
mabalakoṇena samāno ’stīti |
balakakoṇa
balamakoṇau samānau bhaviṣyataḥ | punaḥ
balakakoṇaḥ samakoṇo ’sti | tena
kalamarekhā saralā ’sti | punaḥ
badarekhā
naparyantaṃ kāryā |
dacihnopari
nadarekhāyāḥ
danalakoṇena samaḥ
nadaphakoṇaḥ kāryaḥ | tadā
phadakamarekhe samānāntare jāte | punaḥ
phadarekhā
bakanatribhujād yathā bahirgatā bhaviṣyati tathā varddhitā kāryā |
bakabhujasya
phacihne
bamabhuje
chacihne ca saṃpāraṃ kariṣyati |
phadacharekhā ca
dacihnagatā
abavajabhujayoḥ saṃlagnā jātā | idam evāsmākam abhīṣṭam |
athāṣṭamakṣetram |
tatra rekhādvayopary ekā rekhā yadā saṃpātaṃ karoti tadā tadantargatakoṇadvayayor ekadikkayor yogo yadi dvayoḥ samakoṇayor nyūno bhavati tadā rekhādvayaṃ taddiśy eva saṃpātaṃ kariṣyati |
yathā
abajadarekhe tadupari rekhā
vadasaṃjñā saṃpātaṃ karoti | tatra
abadakoṇo
jadabakoṇaś cānayor yogo dvayoḥ samakoṇayor nyūno ’stīti kalpitam | tadā rekhādvayaṃ
ajadiśy eva saṃ pātaṃ kariṣyati ||
atraiva upapattiḥ |
badarekhā ubhayatra
hacihna
jhacihnaparyantaṃ dīrghā kāryā |
baarekhāyāṃ
badatulyā
bavarekhā pṛtak kāryā | tatra
abadakoṇo
jadabakoṇayukto dvayoḥ samakoṇayor nyūno ’sti |
abahakoṇayukto dvayoḥ samakoṇayoḥ samānaḥ | tena
abahakoṇo
adabakoṇād adhikaḥ | punar
bacihnopari
bavarekhāyāḥ sakāśāt
jadabakoṇatulyaḥ
vadabakoṇaḥ kāryaḥ |
tababajharekhe
bakoṇasaṃbandhibhuje ye tayoḥ saṃpātaṃ kurvatī
vacihnagatā
tavayarekhā kāryā | tataḥ
tavabakoṇo
vabadakoṇād adhikaḥ syāt | punar
vacihnopari
abadakoṇaḥ kāryaḥ | tatra
vakarekhā tathā varddhitā kāryā yathā
tabarekhyāyāṃ
kacihnopari saṃpātaṃ karoti | tadanantaraṃ
abajadarekhāsaṃpāto bhaviṣyati |
atropapattiḥ |
vabarekhāyāṃ
badarekhāṃ sthāpayet tadā
dajarekhā
bakarekhāyāṃ sthāsyati |
baarekhā
vakarekhāyāṃ ca patiṣyati | tasmāt
abarekhā
jadarekhayoḥ saṃpāto bhaviṣyati ||
ity aṣṭau kṣetrāṇi samāptāni ||